Back

ⓘ भारतीय संस्कृति




                                               

भारतीय साहित्य

भारतको साहित्यिक परम्परा अत्यन्त प्राचीन हो। भारतीय संस्कृति एवं राष्ट्रका समान नैं भारतीय साहित्य को समेकित संकल्पना पनि भारतको भावात्मक एकताका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

                                               

भारतीय शास्त्रीय सङ्गीत

भारतीय शास्त्रीय संगीत, भारतीय संगीतको अभिन्न अङ्ग हो । शास्त्रीय संगीतलाई नै ‘क्लासिकल म्जूजिक’ पनि भन्छन्। शास्त्रीय गायन ध्वनि-प्रधान हुन्छ, शब्द-प्रधान हैन । यसमा महत्त्व ध्वनिको हुन्छ । यसलाई शास्त्रीय संगीत-ध्वनि विषयक साधनामा अभ्यस्त कान नै बुझ्न सक्छन्, अनभ्यस्त कान पनि शब्दहरूको अर्थ बुझ्न मात्र देखि स्वेदेशी गीत या लोकगीतको सुख लिन सक्छन्। यसले अनेक मान्छे स्वाभाविक नै ऊब पनि जान्छन्मा यसको ऊबनेको कारण उन संगीतज्ञको कमजोरी हैन, मान्छेमें जानकारीको कमी छ।

                                               

भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण

भारतीय पुरातत्‍व सर्वेक्षण भारतको सांस्‍कृतिक विरासतहरुका पुरातत्‍वीय अनुसंधान तथा संरक्षणका लागि एक प्रमुख सङ्गठन हो। भारतीय पुरातत्‍व सर्वेक्षणको प्रमुख कार्य राष्‍ट्रीय महत्‍वका प्राचीन स्‍मारकहरु तथा पुरातत्‍वीय स्‍थलहरु र अवशेषहरूको रखरखाव गर्नु हो। यसका अतिरिक्‍त, प्राचीन संस्‍मारक तथा पुरातत्‍वीय स्‍थल र अवशेष अधिनियम, १९५८का प्रावधानहरुका अनुसार यो देशमा सबै पुरातत्‍वीय गतिविधिहरूलाई विनियमित गर्दछ । यो पुरावशेष तथा बहुमूल्‍य कलाकृति अधिनियम, १९७२ मा पनि विनियमित गर्दछ। यो संस्‍कृति मंत्रालयका अधीन छ। राष्‍ट्रीय महत्‍वका प्राचीन स्‍मारकहरु तथा पुरातत्‍वीय स्‍थलहरु तथा अवशेषहरुका रख ...

                                               

दक्षिण भारत

भारतका दक्षिणी भागलाई दक्षिण भारत पनि भन्दछन्। आफ्नो संस्कृति, इतिहास तथा प्रजातीय मूलको भिन्नताका कारण यो शेष भारतबाट अलग चिन्हारी बनयो चुका हो। हलांकि यति भिन्न भएर पनि यो भारतको विविधताको एक अंगमात्र हो। दक्षिण भारतीय मान्छे मुख्यतः द्रविड भाषा बोल्दछन् र मुख्यतः द्रविड मूलका छन्।

                                               

साहित्य

भारतीय वाङ्गमयलाई कालको दृष्टिदेखि निम्नलिखित भागहरूमा विभक्त गरिएको छ - भारतको संस्कृत साहित्य ऋग्वेददेखि आरम्भ हुन्छ। व्यास, वाल्मीकि जस्तै पौराणिक ऋषिहरूले महाभारत एवं रामायण जस्तै महाकाव्यहरूको रचना गरे।भास, कालिदास एवं अन्य कविहरूले संस्कृतमा नाटक लेखे भक्त साहित्यमा अवधीमा गोस्वामी तुलसीदास, बृज भाषामा सूरदास, मारवाडीमा मीरा बाई, खडीबोलीमा? कबीर, रसखान, मैथिलीमा विद्यापति आदि प्रमुख छन्. अवधीका प्रमुख कविहरूमा रमे काका सुप्रसिद्ध कवि छन्। नेपाली साहित्यमा कथा, कथा र उपन्यासका लेखनमा प्रेमचन्दको महान योगदान छ। ग्रीक साहित्यमा होमरका इलियड र अडसी विश्वप्रसिद्ध छन्। अङ्ग्रेजी साहित्यमा ...

                                               

आर्य प्रवास सिद्धान्त

आर्य प्रवास सिद्धान्त इन्डो-आर्य भाषाहरू बोल्ने इन्डो-आर्य गणको भारतीय उपमहाद्वीप देखि बाहिर उत्पत्ति भएको सिद्धान्तको आसपासको परिदृश्यहरूको चर्चा गर्दछ । इन्डो-आर्य गण इन्डो-आर्यन भाषा बोल्ने एक जातीय भाषा समूह हो । यस सिद्धान्तका प्रस्तावकहरू आर्य प्रवास 1500 ईसा पूर्व मध्य एसियादेखि भारतीय उपमहाद्वीप क्षेत्र अनातोलिया मा लेट हरप्पन कालमा एक निम्न गतिले प्रवास भएको मानिन्छ जसको कारण उत्तर भारतीय उपमहाद्वीपमा भाषिक परिवर्तन आएको थियो । ईरानी भाषाहरूलाई ईरानीहरूले ईरानमा ल्याएका थिए, जो इन्डो-आर्यहरूसंग निकट रूपमा सम्बन्धित थिए । आदिम-इन्डो-ईरानी संस्कृति, जसले इन्डो-आर्य र ईरानीहरूको जन्म ...

                                               

रेणुका शहाणे

रेणुका शहाणेको जन्म महाराष्ट्रमा भएको थियो। उनीले आशुतोष राणाको साथमा विवाह गरिन्, उ पनि बलिउडको एक अभिनेता हुन्। उनको दुई पुत्र छन्, शौर्यमन र सत्येन्द्र।

                                               

पूर्वीय सभ्यता

एसियाका विभिन्न देशहरूमा रहेका सांस्कृतिक, सामाजिक व्यवस्था तथा दार्शनलाई समेटेर भन्दा पूर्वीय संसार अथवा पूर्वीय सभ्यता भन्ने गरिन्छ। यसमा मुख्य गरेर भारतीय तथा चिनिया सभ्यताको ठूलो प्रभाव रहेको पाइन्छ।

                                               

फुन्छोलिङ्ग

फुन्छोलिङ्ग दक्षिणी भुटानको एक सीमावर्ती शहर हो। यो भारतिय सहर जयगाउँको छेवैमा छ। यो छुखा जोखाङ्गमा पर्छ। भूटानको सीमा पार व्यापारको यो प्रमुख नाकाले स्थानीय अर्थव्यवस्था र सम्पन्नतामा प्रभाव पारेको छ। यो सहरले केन्द्रिय बैङ्कको प्रधान कार्यालयको रूपमा सेवा गर्दछ। २००५को जनगणना यो सहरको जनसङ्ख्या अनुसार २०,५३७ छ।

                                               

बलिउड

हिन्दी सिनेमा, प्राय: बलिउड र पहिले बम्बई सिनेमाको रूपमा पनि परिचित, मुम्बई मा आधारित भारतीय हिन्दी भाषाको चलचित्र उद्योग हो। यो शब्द "बम्बई" र "हलिउड"को सम्मिश्रण हो। यो उद्योग दक्षिण भारतीय सिनेमा र अन्य भारतीय चलचित्र उद्योगसँग सम्बन्धित छ, जसले भारतीय सिनेमा बनाउँदछ, जुन कथानक चलचित्रहरूको संख्याले संसारको सबैभन्दा ठूलो हो। सन् २०१७ मा, भारतीय सिनेमाले १,९८६ कथानक चलचित्रहरू उत्पादन गरेको थियो, जसमा बलिउड यसको सबैभन्दा ठूलो चलचित्र निर्माता थियो, जसले सोही वर्ष ३६४ हिन्दी चलचित्रहरू उत्पादन गरेको थियो। बलिउडले भारतीय नेट बक्स अफिस राजस्वको ४३ प्रतिशत प्रतिनिधित्व गर्दछ; जबकि तमिल र तेल ...

                                               

रजनीकान्त

रजनीकान्त तामिल तथा हिन्दी फिल्म का अभिनेता हुन । उनको नायक जीवनको शुरूवात राष्ट्रिय फिल्म अवार्ड विजेता फिल्म अपूर्व रागङ्गल बाट गरेका थिए । उनलाई दक्षिण भारतमा भगवान जस्तै उपासना गरिन्छ। उनले राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार विजेता फिलिम अपूर्व रागंगल संँग एक अभिनेता को रूप मा आफ्नो क्यारियर शुरू गरे, जसको निर्देशक बलचन्द्र हुन् जसलाई रजनीकान्त आफ्नो गुरु मान्छन् । प्रारम्भिक चरणमा प्रतिवादीको भूमिकातमिल चलचित्रहरूमाप्रदर्शन गरेपछी, उनी बिस्तारै-बिस्तारै एक स्थापित अभिनेता जस्तो निखार्दै गए। आफ्नो जीवनको केहि वर्षमा उनी तमिल सिनेमाको एक महान तारा बन्न पुगे र त्यस पछि देखि भारत को लोकप्रिय संस्कृ ...

                                               

गदा

गदा एक प्राचीन भारतीय पौराणिक हतियार शस्त्रागार हो। यसमा लामो दण्ड हुन्छ र त्यसको अन्तमा यसको एक भारी गोलो शीर हुन्छ। दण्ड समाएर दुश्मन माथि आक्रमण गरिन्न्छ। यसको प्रयोग बलशाली र अत्यन्त गाह्रो मानिन्थ्यो। गदा हनुमानको मुख्य हतियार हो जो भगवान शिवको अवतार मानिन्छ। हनुमानला बल-सौष्ठव विशेष गरी पहलवानी को देवता मानिन्छ। विष्णु, हिन्दू धर्ममा एक त्रिदेवमध्ये एक मानिने विष्णुको एक भुजामा कमौदकी गदा धारण गर्छन्।

                                               

अशोक चक्र

सम्राट अशोक को धेरै जसो शिलालेखहरु मा प्रायः एक चक्र चक्का बनेको । यसलाई अशोक चक्र भनिन्छ। यो चक्र धर्मचक्र को प्रतीक हो । उदाहरणको लिये सारनाथ स्थित सिंह-चतुर्मुख लॉयन कपिटल एवं अशोक स्तम्भ मा अशोक चक्र विद्यमान छ। भारतको राष्ट्रीय झण्डा मा अशोक चक्रलाई स्थान दिइएको छ। अशोक चक्रमा चौबीस तिलियाँ स्पोक्स् छ जुन दिनको चौबीस घण्टाको प्रतीक हो।

                                               

भीम ध्वज

भीम ध्वज, निलो ध्वज वा आम्बेडकर ध्वज बौद्ध विहार, दलित सङ्घसंस्था, घर तथा गाडीमा बाबासाहेब आम्बेडकर र नवबौद्धको प्रतीकको रूपमा प्रयोग गरिने निलो रङ्गको झण्डा हो । अशोक चक्र रहेको यस झण्डालाई प्रायः दलित-बहुजन उत्सव, भेटघाट कार्यक्रम तथा परेडमा प्रयोग गरिन्छ । बाबासाहेब आम्बेडकर र बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित प्रायः सबै ठाउँमा यस झण्डाको प्रयोग गरिन्छ । आम्बेडकरले दलित समुदायको हक, अधिकार समानताको निम्ति आफ्नो जीवन समर्पण गरेका हुनाले र निलोलाई समताको रङ्ग मानिने हुनाले भीम ध्वजमा पनि निलो रङ्गको प्रयोग गरिएको हो । निलो रङ्गको यस झण्डालाई आम्बेडकरवादी आन्दोलनमा त्यागको प्रतीक मानिन्छ । झण्डाको म ...

                                               

मतिना मानन्धर

सन् २०१०मा मानन्धरले पद्म कन्या मल्टिपल क्याम्पसबाट नृत्यमा बि.ए. पास गरे। त्यसपछि, उनले मद्रासको विश्वविद्यालयबाट एम.ए. पास गरे। उनले अन्थरा सेन्टर अफ पर्फर्मिंग आर्ट्स र भारतीय संस्कृति केन्द्रमा पनि प्रशिक्षण लिए।

हुमायुँको चिहान
                                               

हुमायुँको चिहान

हुमायुँको चिहान एउटा चिहान हो जुन मुगल वास्तुकलाबाट प्रेरित रहेको छ । यो नयाँ दिल्ली को दीनापनाह अर्थात् पुरानो किला को नजिक निजामुद्दीन पूर्व क्षेत्र मा मथुरा मार्ग नजिक अवस्थित छ । यहाँ मुख्य भवन मुगल सम्राट हुमायुँ को चिहान छ यसमा हुमायुँको चिहान सहित अन्य शाही परिवार मानिसको चिहान रहेको छ । यो विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषित छ, साथै भारत मा मुगल वास्तुकला को प्रथम उदाहरण हो ।